« وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّه إِلَيْكَ » « 1 » احسان به همين معنا است ، كما اينكه در آيه مورد بحث به معناى اول است ، به اين بيان كه تقواى دينى تنها با ايمان به خدا و تصديق به حقانيت دين و بدون ايمان تفصيلى به يك يك احكام آن ، حقش آن طور كه بايد ادا نمىشود ، زيرا رد كردن و نپذيرفتن يكى از احكام دين در حقيقت رد كردن اصل دين است ، و اين ايمان تفصيلى هم وقتى در اداى حق تقوا كفايت مىكند كه توأم با عمل به آن احكام و به هر چه كه از فعل و ترك اقتضا دارند بوده باشد ، و اين جرى عملى هم از راه انقياد باشد ، نه از روى نفاق ، پس بر كسى كه بخواهد براى آخرت خود توشه تقوا فراهم كند واجب است كه ايمان به خدا آورده و عمل صالح كند ، و نيز به رسول خدا ( ص ) در يك يك احكامى كه آورده ايمان بياورد ، و علاوه در تمامى اين مراحل سلوكش بر سبيل احسان باشد . و اما اينكه سه بار تقوا را تكرار كرد و مراحل سه گانه ايمان و عمل صالح و احسان را به آن تقييد نمود براى اين بود كه تاكيد كند در اشاره به لزوم مقارنت اين مراحل با تقواى واقعى و اينكه نبايد در اين مراحل هيچگونه غرض غير دينى در كار باشد ، و ما سابقا در بعضى از مباحث بيان كرديم كه تقوا يك مقام خاص دينى و معنوى نيست بلكه حالتى است روحى كه شامل تمامى مقامات معنوى مىشود ، به اين معنا كه براى هر درجه و مقامى از مقامات معنوى ، تقوايى است مخصوص به خود آن مقام . پس ملخص آنچه گذشت اين شد كه مراد از آيه شريفه * ( « لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا . . . » ) * اين است كه بر كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح نموده‌اند نسبت به آنچه از شراب نوشيده و يا از ساير محرمات مرتكب شده‌اند حرجى نيست ، اما به شرطى كه علاوه بر ايمان و عمل صالحشان در جميع مراحل و اطوار خود ايمان به خدا و رسول و احسان در عمل را دارا باشند ، و جميع واجبات را انجام داده و از جميع محرمات پرهيزكار باشند . با داشتن چنين فضائلى اگر قبل از نزول آيه تحريم و رسيدنش بگوششان و يا قبل از اينكه معناى آن را فهميده باشند به يكى از اين پليدىها كه عمل شيطان است مبتلا بوده‌اند ، حرجى بر آنها نيست و خداى تعالى از گناهان گذشته آنان صرفنظر نموده است ، و اين آيه نظير آيه شريفه ايست كه در بين آيات راجع به تحويل قبله واقع است . در پاسخ سؤال آنان از نمازهاى گذشته كه رو به بيت المقدس خوانده‌اند مىفرمايد : « وَما كانَ اللَّه لِيُضِيعَ

--> ( 1 ) و نيكويى كن همانطورى كه خداوند به تو نيكى كرد . سوره قصص آيه 77 .